Literatür Taraması Nasıl Yapılır?

Literatür taramasının temel amacı Literatür taraması, konu hakkında “çok sayıda kaynak bulmak” değildir. Amaç; mevcut bilginin sınırlarını görmek, kavramların nasıl tanımlandığını anlamak, kullanılan yöntemleri karşılaştırmak, tutarlı ve çelişkili sonuçları belirlemek ve yeni araştırmanın hangi boşluğa yerleşeceğini açıklamaktır. Plansız tarama genellikle aynı kaynaklara tekrar tekrar dönülmesine, önemli çalışmaların gözden kaçmasına ve kaynakların yalnızca özetlenmesine yol açar. Bu nedenle tarama, araştırma sorusundan başlayarak kayıt altına alınan bir süreç olarak yürütülmelidir. 1. Araştırma sorusunu taranabilir parçalara ayırın Önce araştırma sorusundaki temel kavramlar belirlenir. Bir ilişki araştırılıyorsa değişkenler; belirli bir grup inceleniyorsa evren; özel bir bağlam varsa ülke, sektör, kurum veya dönem ayrıca yazılır. Her kavram için eş anlamlılar, farklı yazımlar, üst ve alt kavramlar ile İngilizce karşılıklar hazırlanır. Örneğin “üniversite öğrencilerinde akademik erteleme ile öz düzenleme ilişkisi” için öğrenci, yükseköğretim, akademik erteleme, procrastination, öz düzenleme ve self-regulation gibi kavram grupları oluşturulabilir. Bu liste tarama ilerledikçe güncellenir. 2. Doğru veri tabanlarını birlikte kullanın Tek bir veri tabanı bütün alanları kapsamaz. Türkiye merkezli çalışmalar için TR Dizin, DergiPark ve YÖK Ulusal Tez Merkezi; geniş akademik erişim için Google Scholar; alana göre Web of Science, Scopus, PubMed, ERIC, IEEE Xplore veya benzeri veri tabanları kullanılabilir. Kurumsal abonelik ve alanın yayın geleneği seçimde belirleyicidir. Google Scholar keşif için güçlüdür; ancak sonuçların niteliği ve kapsamı değişkendir. Bu nedenle yalnızca ilk sayfadaki sonuçlarla yetinmemek, bibliyografik veri tabanlarındaki kayıtlarla karşılaştırma yapmak gerekir. 3. Boolean operatörleriyle arama dizgisi kurun AND farklı kavram gruplarını birlikte arar ve sonuçları daraltır. OR eş anlamlı veya yakın kavramları bir araya getirerek kapsamı genişletir. NOT bazı veri tabanlarında ilgisiz bir alanı dışlamak için kullanılabilir; ancak ilgili kaynakları yanlışlıkla eleme riski nedeniyle dikkatli uygulanmalıdır. Tırnak işareti tam ifadeleri, yıldız işareti ise kelime kökünün farklı uzantılarını aramak için kullanılabilir. Örnek bir dizgi şöyle kurulabilir: (“academic procrastination” OR “student procrastination”) AND (“self-regulation” OR “self-regulated learning”) AND (“university student” OR undergraduate). Her veri tabanının arama sözdizimi farklı olabileceği için dizgi uyarlanmalıdır. 4. Dahil etme ve dışlama ölçütlerini önceden belirleyin Yayın yılı, dil, araştırma türü, çalışma grubu, coğrafi kapsam, hakemli yayın durumu ve tam metne erişim gibi ölçütler taramadan önce tanımlanmalıdır. Böylece kaynak seçimi araştırmacının anlık tercihine bağlı kalmaz. İlk eleme başlık ve özet üzerinden, ikinci eleme tam metin üzerinden yapılabilir. Her dışlama kararının kısa gerekçesini kaydetmek özellikle sistematik derleme ve kapsam derlemesinde şeffaflık sağlar. Aynı kaydın birden fazla veri tabanından gelmesi durumunda yinelenenler temizlenmelidir. 5. Atıf zincirini izleyin Konuyla doğrudan ilişkili güçlü bir makalenin kaynakçasına bakmak geriye doğru taramadır. O makaleye daha sonra atıf yapan çalışmaları incelemek ise ileriye doğru taramadır. Bu iki yöntem, yalnızca anahtar kelime aramasıyla bulunamayan temel çalışmalara ulaşmayı sağlar. Alan yazınında sık kullanılan kuramsal model, ölçek veya kavramı geliştiren özgün kaynağa ulaşmak önemlidir. İkincil bir çalışmanın aktardığı bilgiyi özgün kaynağı görmeden kullanmak, bağlamın yanlış anlaşılmasına neden olabilir. 6. Literatür matrisi oluşturun Her kaynak için yazar-yıl, amaç, kuramsal çerçeve, yöntem, örneklem, veri toplama aracı, analiz, temel bulgu, sınırlılık ve kendi araştırmanızla ilişkisi gibi alanlar kaydedilebilir. Bu matris hem tekrar okumayı azaltır hem de sentez aşamasında çalışmalar arasındaki örüntüleri görünür kılar. Not alırken doğrudan alıntı ile kendi özetinizi açık biçimde ayırın ve sayfa numarasını kaydedin. Aksi hâlde yazım sırasında istemeden atıfsız kullanım riski doğar. Zotero, Mendeley veya EndNote gibi araçlar künyeleri düzenlemeyi kolaylaştırır; fakat otomatik aktarılan bilgilerin doğruluğu yine araştırmacı tarafından kontrol edilmelidir. 7. Kaynakları özetlemeyin, sentezleyin Zayıf bir literatür bölümü “A şunu buldu, B bunu buldu” biçiminde ilerler. Sentezde ise çalışmalar ortak tema, yaklaşım, yöntem veya sonuç etrafında birlikte değerlendirilir. Hangi koşullarda benzer sonuçlara ulaşıldığı, farklılığın örneklemden veya ölçümden kaynaklanıp kaynaklanmadığı ve hangi soruların açık kaldığı tartışılır. Paragrafın ilk cümlesi temayı kurmalı, kaynaklar bu temayı desteklemek veya tartışmak için kullanılmalı, son cümle ise çıkarımı ya da araştırma boşluğunu göstermelidir. Böylece literatür taraması araştırmanın gerekçesine dönüşür. 8. Taramayı ne zaman sonlandırmalı? Yeni aramalar sürekli aynı temel çalışmalar ve benzer sonuçları getiriyorsa kavramsal doygunluğa yaklaşılmış olabilir. Bununla birlikte bitirme kararı yalnızca sonuç sayısına dayanmaz. Önemli veri tabanlarının taranması, farklı anahtar kelime kümelerinin denenmesi, atıf zincirlerinin incelenmesi ve güncel çalışmaların kontrol edilmesi gerekir. Tarama tarihi ve kullanılan arama dizgileri saklanmalıdır. Tez veya makale tesliminden önce güncelleme taraması yapılarak yakın dönemde yayımlanan çalışmalar eklenmelidir. Sık yapılan hatalar Yalnızca kolay erişilen kaynakları kullanmak, başlığı okuyup kaynağın içeriği hakkında karar vermek, güncel araştırmalar uğruna temel çalışmaları ihmal etmek, her bilgiyi ikincil kaynaktan aktarmak, yabancı ve ulusal literatürden yalnızca birine dayanmak ve atıf kayıtlarını sona bırakmak yaygın hatalardır. İyi bir literatür taraması görünmez bir arşiv çalışması değil, açık kararlarla yürütülen bilimsel bir yöntemdir. Arama, eleme, kayıt ve sentez aşamaları düzenli olduğunda hem yazım hızlanır hem de araştırmanın özgün katkısı daha ikna edici biçimde ortaya çıkar. Perspektif Bilimsel Araştırmalar